Chứng kiến người bị đột quỵ — anh chị cần làm gì trong những phút đầu tiên?

Hook

Hãy hình dung: anh chị đang ngồi ăn cơm với gia đình, bỗng người thân bên cạnh nói lắp bắp, một bên mặt xệ xuống. Anh chị sẽ làm gì? Đa số chúng ta sẽ hoảng — và chính sự hoảng loạn đó có thể khiến mình mất đi những phút vàng quý giá nhất. Em muốn chia sẻ với anh chị những bước sơ cứu đúng cách khi chứng kiến người bị đột quỵ, dựa trên hướng dẫn từ các tổ chức y tế hàng đầu thế giới.

Tại sao những phút đầu tiên quan trọng đến vậy?

Đột quỵ xảy ra khi máu không đến được não — do cục máu đông chặn mạch (chiếm khoảng 80% các ca) hoặc do mạch máu trong não bị vỡ. Khi não thiếu máu, các tế bào não bắt đầu chết trong vài phút. Theo Mayo Clinic, đột quỵ là tình trạng cấp cứu thực sự — điều trị càng sớm, tổn thương não càng ít. Cleveland Clinic cũng nhấn mạnh rằng đây là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ hai trên toàn cầu.

Điểm mấu chốt mà các nguồn y tế đều thống nhất: theo hướng dẫn của American Heart Association và American Stroke Association, thuốc tan huyết khối có thể được sử dụng trong vòng 4,5 giờ đầu, và can thiệp lấy cục máu đông bằng dụng cụ có thể thực hiện đến 24 giờ sau khi triệu chứng xuất hiện. Nhưng điều trị càng sớm thì hiệu quả càng cao — mỗi phút trôi qua đều ảnh hưởng đến kết quả hồi phục. Vì vậy, những gì anh chị làm trong vài phút đầu tiên thực sự tạo ra sự khác biệt.

Nhận biết nhanh — nhớ BE FAST

Trước khi sơ cứu, anh chị cần nhận ra đó là đột quỵ. Cả Mayo Clinic, Cleveland Clinic và American Heart Association đều khuyến nghị dùng công thức BE FAST:

B — Balance: mất thăng bằng đột ngột, đi loạng choạng. E — Eyes: mờ mắt hoặc mất thị lực đột ngột ở một hoặc cả hai mắt. F — Face: một bên mặt xệ xuống — thử yêu cầu người đó cười, xem có méo không. A — Arms: yếu hoặc tê một tay — thử yêu cầu giơ cả hai tay lên, xem tay nào bị rơi. S — Speech: nói ngọng, líu lưỡi, hoặc không nói được câu đơn giản. T — Time: thấy bất kỳ dấu hiệu nào ở trên — gọi cấp cứu ngay lập tức.

Ngoài ra, triệu chứng đột quỵ còn có thể bao gồm: đau đầu dữ dội đột ngột, tê hoặc yếu một bên cơ thể (kể cả chân), lẫn lộn hoặc khó hiểu khi người khác nói.

Một lưu ý quan trọng: tất cả các triệu chứng trên xuất hiện đột ngột. Nếu các dấu hiệu này diễn ra từ từ trong nhiều ngày hoặc tuần, có thể là tình trạng khác. Nhưng khi chúng đến bất ngờ và cùng lúc — hãy nghĩ đến đột quỵ và hành động ngay.

Các bước sơ cứu đúng cách

Khi đã nhận ra dấu hiệu đột quỵ, đây là những bước mà các tổ chức y tế khuyến nghị:

Bước 1: Gọi cấp cứu 115 ngay lập tức. Đây là bước quan trọng nhất. Mayo Clinic nhấn mạnh: không tự lái xe đưa người bệnh đến bệnh viện — hãy gọi cấp cứu và đợi nhân viên y tế đến. Lý do là xe cấp cứu có thể bắt đầu điều trị ngay trên đường đi, và theo hướng dẫn 2024 của AHA, việc sử dụng hệ thống cấp cứu giúp bệnh nhân đến phòng cấp cứu sớm hơn, được đánh giá nhanh hơn và nhận điều trị kịp thời hơn.

Bước 2: Ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu. Chi tiết nhỏ này cực kỳ quan trọng — bác sĩ cần biết chính xác thời gian khởi phát để quyết định phương pháp điều trị phù hợp. Khi nhân viên y tế đến, anh chị chia sẻ thông tin này ngay.

Bước 3: Đặt người bệnh ở tư thế an toàn. Nếu người bệnh còn tỉnh, giúp họ nằm nghiêng một bên, đầu hơi nâng cao và được đỡ — phòng trường hợp nôn. Nới lỏng quần áo chật, đặc biệt cổ áo hoặc cà vạt nếu họ khó thở.

Bước 4: Ở bên cạnh và theo dõi hô hấp. Ở lại với người bệnh cho đến khi xe cấp cứu đến. Theo dõi xem họ có thở bình thường không. Nếu người bệnh ngừng thở hoặc bất tỉnh không phản ứng, American Heart Association khuyến nghị bắt đầu ép ngực (CPR) — ấn mạnh và nhanh giữa ngực. Nếu chưa từng học CPR, tổng đài 115 có thể hướng dẫn anh chị qua điện thoại.

Những điều tuyệt đối KHÔNG nên làm

Trong lúc hoảng, nhiều người vô tình làm những điều gây hại thêm. Dựa trên tổng hợp từ Mayo Clinic và Healthline, đây là những điều anh chị cần tránh:

Không cho người bệnh ăn hoặc uống bất cứ thứ gì. Đột quỵ có thể ảnh hưởng khả năng nuốt — cho ăn uống có nguy cơ gây sặc và nghẹt thở.

Không tự ý cho uống thuốc. Có hai loại đột quỵ — do tắc mạch và do vỡ mạch. Aspirin có thể giúp trong trường hợp tắc, nhưng lại nguy hiểm nếu mạch máu bị vỡ. Anh chị không thể phân biệt hai loại này bằng mắt thường, nên tuyệt đối không cho bất kỳ loại thuốc nào.

Không để người bệnh ngủ hoặc “nghỉ chờ xem có đỡ không”. Mỗi phút trôi qua, thêm nhiều tế bào não bị tổn thương. Chờ đợi là mất thời gian điều trị.

Không tự lái xe đưa đi bệnh viện nếu có thể gọi cấp cứu. Nhân viên y tế trên xe cấp cứu được đào tạo để xử lý tình huống khẩn cấp ngay lập tức, và bệnh viện cũng được thông báo trước để chuẩn bị sẵn sàng.

Điều này có nghĩa gì với anh chị?

Phần lớn hướng dẫn sơ cứu đột quỵ từ các tổ chức y tế quốc tế đều tập trung vào một thông điệp cốt lõi: nhận biết sớm và gọi cấp cứu ngay. Anh chị không cần phải là bác sĩ hay y tá — chỉ cần nhớ BE FAST, gọi 115, ghi lại giờ, và giữ người bệnh ở tư thế an toàn.

Với bối cảnh Việt Nam, có một thực tế đáng lưu ý: nhiều gia đình có phản xạ đầu tiên là tự đưa người bệnh đi bệnh viện bằng xe máy hoặc taxi, hoặc “chờ xem có đỡ không”. Cả hai cách này đều làm mất thời gian vàng. Nếu ở khu vực cấp cứu 115 khó tiếp cận, anh chị vẫn nên gọi 115 trước — tổng đài có thể hướng dẫn sơ cứu qua điện thoại trong khi anh chị di chuyển.

Kết luận

Đột quỵ là tình huống mà vài phút có thể quyết định cả cuộc đời người bệnh. Anh chị không cần kỹ năng y tế chuyên môn để giúp — chỉ cần sự bình tĩnh và những bước đúng: nhận biết bằng BE FAST, gọi 115, ghi giờ khởi phát, giữ tư thế an toàn, và không cho ăn uống hay uống thuốc. Biết trước những điều này, anh chị đã sẵn sàng hành động đúng khi tình huống xảy ra.