5 thói quen âm thầm bào mòn thận — anh chị có đang mắc?

Thận — bộ lọc chăm chỉ ít được để ý

Mỗi ngày, thận lọc khoảng 180 lít máu để loại thải chất độc và nước thừa. Nhưng thận gần như không bao giờ “lên tiếng” khi gặp vấn đề. Đa số người mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn đầu hoàn toàn không có triệu chứng — đến khi xét nghiệm máu phát hiện ra, chức năng thận đã suy giảm đáng kể.

Tin tốt là phần lớn nguyên nhân không phải do gen, mà là thói quen sinh hoạt — tức là những thứ anh chị có thể thay đổi. Em Sen tổng hợp 5 thói quen mà các tổ chức y khoa lớn đều đồng thuận là yếu tố nguy cơ rõ ràng cho thận.

Thói quen 1 — Ăn quá mặn

Đây có lẽ là thói quen phổ biến nhất ở Việt Nam. Nước mắm, nước tương, mì gói, đồ kho mặn — bữa ăn quê hương luôn đậm đà.

Theo Mayo Clinic, lượng natri tối đa khuyến nghị mỗi ngày là khoảng 2.300 mg — tương đương một thìa cà phê muối. Cơ chế gây hại: ăn quá mặn làm tăng huyết áp, huyết áp cao làm hỏng các mạch máu nhỏ trong thận — chính là những “ống lọc” siêu nhỏ giúp thận làm việc.

Bác sĩ Andrew Porter của Mayo Clinic chỉ ra một điều quan trọng: phần natri lớn nhất thường không đến từ lọ muối trên bàn ăn, mà ẩn trong thực phẩm chế biến. Đọc nhãn là cách thiết thực để kiểm soát.

Thói quen 2 — Lạm dụng thuốc giảm đau OTC

Đây là thói quen ít người ngờ tới, nhưng theo NIDDK, đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương thận do thuốc.

Thuốc giảm đau OTC (over-the-counter — không cần đơn) thuộc nhóm NSAIDs gồm ibuprofen và naproxen — phổ biến với các tên thương mại như Advil, Mofen, Naprosyn. Người ta hay dùng tự do cho đau đầu, đau cơ, hoặc khi cảm sốt.

NIDDK cảnh báo: dùng NSAIDs đều đặn dài hạn có thể gây tổn thương thận; nếu dùng khi đang mất nước hoặc huyết áp thấp, NSAIDs còn có thể gây tổn thương thận cấp tính trong vài ngày đến vài tuần. Cơ chế: NSAIDs làm co mạch máu nuôi thận, lưu lượng máu giảm dẫn đến tổn thương ống thận. Một review trên PubMed Central còn ghi nhận mối liên hệ tuyến tính giữa tổng liều NSAIDs tích lũy và mức độ suy giảm chức năng thận trong 2 năm — càng dùng lâu, càng tổn thương.

Lưu ý: paracetamol (acetaminophen) không thuộc nhóm NSAIDs và an toàn hơn cho thận khi dùng đúng liều — nhưng có thể hại gan nếu quá liều. NIDDK khuyên: nếu đang dùng NSAIDs đều đặn để xử lý đau mãn tính, nên trao đổi với bác sĩ về phương án thay thế.

Thói quen 3 — Uống không đủ nước, lại bù bằng nước ngọt

Đây là thói quen đặc trưng ở vùng nhiệt đới — nơi đổ mồ hôi cả ngày nhưng chỉ uống khi khát, và khi khát thì tiện tay vớ chai nước ngọt mát lạnh.

Theo Harvard Health, mất nước kéo dài có thể gây biến chứng nghiêm trọng, bao gồm các vấn đề về thận. Nhưng nguy hiểm hơn cả là khi bù nước bằng nước ngọt thay vì nước lọc.

Một nghiên cứu lớn theo dõi 127.830 người trưởng thành trong UK Biobank, công bố năm 2024, cho thấy: uống hơn một phần nước ngọt có đường mỗi ngày, hoặc bất kỳ lượng nước ngọt có chất tạo ngọt nhân tạo nào, đều liên quan đến tăng nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính. Khi thay một phần nước ngọt mỗi ngày bằng nước lọc, nguy cơ giảm đi rõ rệt.

Cơ chế: đường fructose chuyển hóa qua thận tạo stress oxy hóa, nước ngọt còn làm tăng acid uric, tăng huyết áp, và góp phần gây hội chứng chuyển hóa. Nói đơn giản: khát nước thì uống nước lọc.

Thói quen 4 — Hút thuốc lá

Khi nói đến tác hại của thuốc lá, người ta nhớ đến phổi, tim, ung thư. Ít ai nhớ đến thận.

Một review tổng hợp trên PubMed Central kết luận: hút thuốc làm tổn thương thận một cách độc lập với các bệnh lý nền — dù không có bệnh thận trước đó, hút thuốc cũng làm chức năng thận suy giảm. Cơ chế gồm tăng huyết áp, tăng áp lực bên trong cầu thận, và gây rối loạn chức năng tế bào nội mô lót bên trong mạch máu thận.

Đáng chú ý: bỏ thuốc giúp làm chậm tốc độ tiến triển suy thận — kể cả ở người đã có bệnh thận. Với người tiểu đường, tỷ lệ sống của người vừa hút thuốc vừa tiểu đường khi đã phải chạy thận nhân tạo là rất thấp.

Thói quen 5 — Thức khuya kéo dài

Đây là thói quen ít được nhắc tới khi nói về sức khỏe thận, nhưng evidence ngày càng rõ ràng.

Thận có chu kỳ sinh học (circadian rhythm) — hoạt động lọc máu, điều hòa hormone, bài tiết natri đều đi theo nhịp ngày đêm. Khi thức khuya kéo dài, nhịp này bị phá vỡ. Hệ renin-angiotensin-aldosterone — bộ điều khiển chính của thận — phụ thuộc vào giấc ngủ để hoạt động bình thường.

Một nghiên cứu lớn theo dõi 4.238 phụ nữ trong Nurses’ Health Study suốt 11 năm (Brigham and Women’s Hospital) cho kết quả ấn tượng: phụ nữ ngủ ≤5 tiếng/đêm có nguy cơ suy giảm chức năng thận nhanh cao hơn 65% so với nhóm ngủ 7-8 tiếng. Ngủ 6 tiếng cũng đã có tăng nguy cơ rõ rệt (31%). Tốc độ suy giảm hằng năm của eGFR — chỉ số đo chức năng lọc của thận — cũng nhanh hơn ở nhóm ngủ ngắn.

Một nghiên cứu Nhật Bản trên 6.834 người cũng ghi nhận: ngủ ≤5 tiếng/đêm tăng 28% nguy cơ xuất hiện protein trong nước tiểu — dấu hiệu sớm của tổn thương thận.

Cơ chế gián tiếp: thức khuya làm tăng huyết áp, rối loạn đường huyết và cortisol — mà huyết áp cao và tiểu đường lại là hai nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn tính theo Mayo Clinic và NIDDK.

Vậy nên làm gì?

Em Sen tổng hợp lại để có hành động cụ thể:

Về ăn uống: giảm muối từ từ, đọc nhãn thực phẩm để phát hiện natri ẩn, ưu tiên thực phẩm tươi, uống nước lọc thay nước ngọt.

Về thuốc: nếu đang dùng NSAIDs (ibuprofen, naproxen) đều đặn để xử lý đau mãn tính, hỏi bác sĩ về phương án thay thế. Paracetamol an toàn hơn nhưng cần dùng đúng liều.

Về lối sống: đủ nước trong ngày, bỏ thuốc lá, ngủ đủ 7-8 tiếng thay vì thức khuya kéo dài, đo huyết áp định kỳ, xét nghiệm chức năng thận ít nhất mỗi năm một lần — đặc biệt nếu trên 40 tuổi.

Bác sĩ Porter của Mayo Clinic nhấn mạnh: thận tổn thương giai đoạn đầu thường có thể hồi phục một phần nếu phát hiện sớm. Càng sớm càng tốt — đừng đợi triệu chứng mới đi khám.

Bài viết này chỉ mang tính tham khảo và không thay thế tư vấn y khoa chuyên nghiệp. Nếu anh chị có yếu tố nguy cơ (tiểu đường, huyết áp cao, tiền sử gia đình bệnh thận), hoặc đang dùng thuốc dài hạn, hãy trao đổi với bác sĩ để được tư vấn và làm xét nghiệm chức năng thận định kỳ.